Rudiger Safranski, Heidegger en zijn tijd

Martin Heidegger was een naam in de 20ste eeuwse filosofie: niet alleen vanwege zijn revolutionaire moeilijk te begrijpen filosofie, maar ook omdat hij het Duitse Nazi-regime steunde voor de uitbraak van de Tweede Wereld.

Deze biografie is een goede inleiding op zowel het werk als het leven van Heidegger. We leren hem kennen als minnaar van twee vrouwen naast zijn vrouw, als begeesterd docent die in zijn colleges zijn ideeën uitwerkte en als dromer die de werkelijkheid van Nazi Duitsland nooit echt onder ogen lijkt te hebben gezien.

Naast een inzicht in het leven van dit genie heb ik er uit dit boek ook een beter begrip van de Duitse cultuurgeschiedenis gekregen. Het Duitsland van de Weimar republiek was nog niet klaar voor democratie. Meningsverschillen tussen partijen, controversen: men had er  grote problemen mee. Nu is tegenwoordig ook niemand erg blij met de politiek natuurlijk, maar ik betwijfel of er veel intellectuelen zijn die om die reden de hele democratie maar af willen schaffen.

Om maar iets te noemen: Nazi-Duitsland en Communistisch Rusland hebben laten zien wat er allemaal mis kan gaan in totalitaire regimes.

De intellectuelen van het Duitsland voor de Tweede Wereldoorlog hadden niet zulke voorbeelden om van te leren. Ze hadden wel een intellectuele traditie die vooral naar algemene principes zocht, naar grote historische filosofische lijnen. Van Adam en Eva naar de huidige crisis. Van Griekenland naar het heden.

Binnen die traditie was het vrij makkelijk om individuele praktische zaken waar met het niet mee eens was, de behandeling van Joden bijvoorbeeld, te negeren omdat de grote lijn zo mooi was.

Anders gezegd: het denken had geen weerstand tegen de emotie. Ook Heidegger werd daardoor opgezogen.

Om eerlijk te zijn begrijp ik, ook na lezing van Rudiger Safranski’s boek, Heidegger’s filosofie nog steeds niet echt. Het Zijn tegenover de Existentie. De tijd, de geschiedenis…

Waar het op lijkt is dat Heidegger, voortbouwend op de fenomenoloog Husserl, ons de directe ervaring van het wat IS aan de hand wil doen. Daarbij wil hij niet, zoals Jiddu Krishnamurti  bijvoorbeeld, negeren dat we historisch ingebed zijn. Het doel is niet de ervaring te ontdoen van conditioneringen. In plaats daarvan is het juist belangrijk om de hele context te zien, bijvoorbeeld van de lessenaar waar hij aan staat te oreren.

Die lessenaar is niet alleen een voorwerp met een bepaalde kleur, gemaakt van hout etc. Het is ook, voor hem, het voorwerp dat symbool staat voor zijn eigen lesgeven. De associatie van eerdere colleges die hij gegeven heeft hoort bij zijn ervaring van de lessenaar.

Die zelfde lessenaar is voor iemand die uit Afrika naar het klaslokaal getransporteerd wordt heel anders.

Tot zover is de filosofie van Heidegger niet zo heel erg verrassend, vanuit onze huidige tijd gezien, maar op de studenten maakte het een gigantische indruk.

Dit gegeven op zich helpt al om die tijd intellectueel beter te begrijpen.

Ook duikt Heidegger in de ervaring van het leven zelf, het ‘Zijn’. Leegte, nietigheid, het ontglippen van de werkelijkheid aan onze greep… ‘In de transcendentie van de lege speelruimte die tussen ons en de wereld opdoemt, ervaren we het uitstaan naar het niets‘ (1)

Onze vrijheid, onze speelruimte in het leven wordt bepaald door precies dat niets. Of liever: de ruimte tussen iets en niets (p. 228).

Dat iets is in de tijd geworpen, vandaar de titel van zijn meest beroemde werk ‘Zijn en Tijd’.

Kortom: een boek waaruit ik toch wel iets over Heidegger’s filosofie geleerd heb – een hele prestatie gezien de moeilijke naam die deze filosofie heeft. Daarnaast een verslag van het leven van een boeiende man, iemand die zo opging in het denken dat de echte wereld met al de gruwelijkheden van de tweede wereldoorlog nooit echt tot hem door lijkt te zijn gedrongen.

Verwijzingen

(1) p. 227 ‘Heidegger en zijn tijd’, WM 38 – vertaling van ‘Hineingehaltenheid in das Nichts’

One thought on “Rudiger Safranski, Heidegger en zijn tijd”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *